VASİLİK HAKKINDA SIKÇA SORULAN SORULAR

1) Vesayeti gerektiren haller nelerdir?

TMK 404 ve 408. maddeleri arasında vesayeti gerektiren haller düzenlenmiş olup bunlar kısaca velayet altında bulunmayan küçüğün varlığı, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, savurganlık, alkol uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim, özgürlüğü bağlayıcı ceza ve kişinin kendisinin vesayet altına alınmasını istemesidir.

A. Küçüklük

Madde 404- Velâyet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Görevlerini yaparlarken vesayeti gerektiren böyle bir hâlin varlığını öğrenen nüfus memurları, idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.

B. Kısıtlama

I. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı

Madde 405- Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idarî makamlar, noterler ve mahkemeler, bu durumu hemen yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadırlar.

II. Savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetim

Madde 406- Savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya malvarlığını kötü yönetmesi sebebiyle kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açan ve bu yüzden devamlı korunmaya ve bakıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehdit eden her ergin kısıtlanır.

III. Özgürlüğü bağlayıcı ceza

Madde 407- (Değişik:2/3/2024-7499/5 md.) Kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği üzerine kısıtlanır veya kendisine kayyım atanır. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazı amacıyla ceza infaz kurumunda bulunan ergin bir kişi, isteği bulunmasa dahi kişiliğinin veya malvarlığının korunması bakımından gerekli görülmesi hâlinde kısıtlanabilir. Cezayı yerine getirmekle görevli makam hapis cezasının infazına başlandığını derhâl vesayet makamına bildirir. Vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler. Bu Kanunun kayyımlığa ilişkin hükümleri niteliğine uygun düştüğü ölçüde bu madde için de uygulanır.

IV. İstek üzerine

Madde 408- Yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kısıtlanmasını isteyebilir.

2- Vesayet altına alma usulü nedir?

TMK m. 409 hükmünce kişi dinlenilmeden savurganlığı, alkol ve uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz.

Akıl hastalığı veya zayıflığı nedeniyle kısıtlamalarda resmi sağlık kurulu raporu olmaksızın karar verilemez. Hakim kurul raporunu göz önünde tutarak kısıtlanması istenen kişiyi dinleyerek karar verebilir.

Kısıtlama kararı kesinleştiğinde kısıtlının yerleşim yeri ile nüfusa kayıtlı olduğu yerde ilan olunur.

3) Vesayet makamı ve denetim makamı kimdir?

TMK m.397’ye göre vesayet makamı Sulh Hukuk Mahkemesi, denetim makamı Asliye Hukuk Mahkemesidir.

4) Vasi tayininde öncelik kimlere aittir ?

Vasiliğe bu görevi yapabilecek yetenekte bir ergin atanır. Gerektiği durumda birden çok vasi atanabilir ancak bu kişilerin rızası aranır.

TMK m.414’e göre haklı sebepler engel olmadığı takdirde vasiliğie önce eş veya yakın hısımlardan biri tercih edilir. Bu atamada yerleşim yerinin yakınlığı ve kişisel ilişkiler de göz önünde tutulur.

TMK m.415 ayrıca, haklı sebep engel olmadıkça, vesayet altına alınacak kişinin veya ana-babasının gösterdiği kişinin atanacağını söyler. Uygulamada mahkeme, bu iki maddeyi birlikte değerlendirerek hem yakınlık ilişkisini hem de kişinin açık iradesini dikkate alır.

5) Vasi ne kadar süreyle atanır?

TMK m.456’ya göre vasi kural olarak iki yıl için atanır. Bu süre her defasında ikişer yıl uzatılabilir; dört yıl dolunca vasi, vasilikten kaçınma hakkını kullanabilir.

6) Vasi yaptığı işlemlerle ilgili rapor verir mi, defter tutar mı?

Evet. TMK m.438 uyarınca atama kararı kesinleşince, yönetilecek malvarlığının defteri tutulur. Vesayet altındaki kişi ayırt etme gücüne sahipte olanak bulunduğu halde defter tutarken hazır bulundurulur. Koşullar gerektirdiği takdirde denetim makamı, vasi ve vesayet makamının isteği üzerine malvarlığının resmi defterinin tutulmasına karar verilebilir.

TMK m.464’e göre vasi belli dönemlerde rapor ve hesap verir

TMK m.489’a göre görevi sona erdiğinde de son raporunu ve kesin hesabını sunar. Yönetilecek malvarlığı hiç yoksa vesayet makamı defter tutulmamasına karar verebilir; bu daha çok uygulamaya ilişkin bir kolaylıktır.

7) Vasi, vesayet altındaki kişinin taşınmazlarını satabilir mi?

TMK madde 444'e göre taşınmazların satışı vesayet makamının talimatı uyarınca ve ancak vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirdiği takdirde mümkün olur. Satış, vesayet makamının görevlendireceği kişi tarafından vasi de hazır olacak şekilde açık artırmayla yapılır. İhale, vesayet makamının onamasıyla tamamlanır.

Denetim makamı, istisnai hallerde özel durumları, taşınmazın niteliğini veya değerinin azlığını göz önüne alarak pazarlıkla satışa da karar verebilir.

8) Vasi, vesayet altındaki kişinin taşınır mallarını satabilir mi?

Vesayet altındaki kişinin menfaati gerektirirse değerli şeylerin dışındaki taşınırlar, vesayet makamının talimatıyla açık artırma usulüyle satılır. Hakim özel durumları, taşınırın niteliğini veya değerinin azlığını göz önüne alarak pazarlıkla satışa da karar verebilir.

Vesayet altındaki kişinin kendisi veya ailesi için özel değer taşıyan şeyler zorunluluk olmadıkça satılamaz.

9) Vasinin vesayet makamından izin istemek zorunda olduğu haller nelerdir?

TMK m.462’ye göre vasi şu işlemler için önceden vesayet makamından izin almalıdır: taşınmaz alımı-satımı-rehni ve başka ayni hak kurulması; olağan yönetim dışındaki taşınır ve diğer hakların alımı-satımı-devri-rehni; olağan yönetimi aşan yapı işleri; ödünç verme ve alma; kambiyo taahhüdü; bir yıldan uzun ürün, üç yıldan uzun taşınmaz kirası; vesayet altındaki kişinin sanat veya meslekle uğraşması; dava açma, sulh, tahkim, konkordato; mal rejimi sözleşmesi, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri; borç ödemeden aciz beyanı; hayat sigortası yapılması; çıraklık sözleşmesi; eğitim/bakım/sağlık kurumuna yerleştirme; yerleşim yerinin değiştirilmesi.

10) Vasinin denetim makamından izin istemek zorunda olduğu haller nelerdir?

TMK m.463’e göre, önce vesayet makamı izni alındıktan sonra ayrıca denetim makamı izni de gerekir. Bu haller şunlardır: vesayet altındaki kişinin evlat edinmesi veya evlat edinilmesi; vatandaşlığa girme veya çıkma; işletme devralma veya tasfiye, şahsi sorumluluk gerektiren ortaklığa girme, önemli sermaye ile şirkete ortak olma; ömür boyu aylık veya gelir bağlama ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesi; mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi; küçüğün ergin kılınması; vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması.

11) İzinsiz yapılan işlemlerin sonucu nedir?

TMK m.465’e göre, kanunen izin alınması gerekirken izin alınmadan yapılan işlem, vesayet altındaki kişinin kendi başına yaptığı izinsiz işlem hükmündedir. Uygulamadaki sonucu şu olur: işlem kural olarak vesayet altındaki kişiyi bağlamaz; ancak sonradan gerekli merci tarafından onay verilirse, işlem geçerlilik kazanabilir.

12) Vasinin sorumluluğu nedir?

TMK madde 476 hükmü uyarınca vasi görevini yerine getirirken kusurlu davranışıyla vesayet altındaki kişiye verdiği zarardan sorumludur.

13) Vasi atanırken sağlık raporu gerekir mi?

Her vasi tayininde değil. TMK m.409’a göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlama kararı verilecekse, bu ancak resmî sağlık kurulu raporu ile mümkündür. Yani rapor, esasen kısıtlama sebebi için gerekir; vasi adayının atanması için genel ve zorunlu bir sağlık raporu şartı yoktur.

14) Vesayet altındaki kişinin mirası ne olur?

Vesayet altındaki kişi mirasçı oluyorsa, TMK m.463/5 gereği mirasın kabulü, reddi veya miras sözleşmesi için hem vesayet makamının hem denetim makamının izni gerekir. Vesayet altındaki kişi ölürse, malvarlığı kural olarak kanuni mirasçılarına geçer; eski vasi de son rapor ve kesin hesabı verip malvarlığını mirasçılara teslim edilmek üzere hazır bulundurur.

15) Vasinin şahsına itiraz hangi hallerde olur ve nereye yapılır?

TMK m.422’ye göre vasiliğe atanan kişi, durumun kendisine tebliğinden itibaren 10 gün içinde vasilikten kaçınabilir. Aynı şekilde ilgili herkes, vasinin atandığını öğrendiği günden itibaren 10 gün içinde atamanın kanuna aykırı olduğunu ileri sürebilir. Uygulamada itiraz sebepleri; menfaat çatışması, haysiyetsiz yaşam, vasiliğe engel hal, atanmada kanuna aykırılık, yakın düşmanlık gibi durumlardır. TMK m.418’de zaten kimlerin vasi olamayacağı da sayılmıştır. İtiraz, öncelikle vasi tayinini yapan vesayet makamına yapılır; yerinde görülmezse dosya denetim makamına gider.

16) Vasiye ücret ödenir mi?

Evet. TMK m.457’ye göre vasi, vesayet altındaki kişinin malvarlığından; imkân yoksa Hazineden karşılanmak üzere ücret isteyebilir. Ücreti mahkeme, gösterilen emek ve yönetilen malvarlığının gelirini dikkate alarak belirler. Bu ücret kendiliğinden değil, talep üzerine hükmedilir.

17) Küçükler hangi durumda vesayet altına alınabilir?

TMK m.404 açık: Velayet altında bulunmayan her küçük vesayet altına alınır. Yani küçüğün vesayet altına alınması için ayrıca kısıtlama sebebi aranmaz; velayet yoksa vesayet devreye girer.

18) Vasinin görevden azil sebepleri nelerdir?

TMK m.483’e göre vasi; görevini ağır surette savsaklarsa, yetkilerini kötüye kullanırsa, güven sarsıcı davranışlarda bulunursa veya borç ödemede acze düşerse vesayet makamı tarafından görevden alınır. Bu klasik azil sebepleridir.

19) Başka hangi hallerde vasi görevden alınabilir?

TMK m.483/2’ye göre, vasinin kusuru bulunmasa bile, görevini yapmakta yetersizliği yüzünden vesayet altındaki kişinin menfaatleri tehlikeye düşerse yine görevden alınabilir. Ayrıca TMK m.481’e göre vasi açısından sonradan bir engel ortaya çıkarsa görevden çekilmesi gerekir.

20) Vasi tayinine itiraz nereye yapılır?

TMK m.422’ye göre itiraz ilk aşamada vesayet makamına yapılır. Vesayet makamı itirazı yerinde görürse yeni vasi atar; görmezse görüşüyle birlikte denetim makamına gönderir.

21) Kısıtlının ölümü halinde vasinin yapmakla yükümlü olduğu işlemler nelerdir?

Kısıtlının ölümüyle vesayet fiilen sona erer. Bu durumda vasi, TMK m.489-491 çerçevesinde son raporu ve kesin hesabı vermeli, malvarlığını mirasçılara teslim edilmek üzere hazır bulundurmalı ve görev kapanış işlemlerini tamamlamalıdır. Uygulamada bu ölümü izleyen 15 gün içinde yapılması gerekir, son raporda taşınır-taşınmazlar, banka hesapları, gelir-giderler ve belgelerin gösterilmesi gerekir.

22) Vesayetin kaldırılma usulü nedir?

Vesayetin sona ermesi TMK 470 ve devamı maddelerde sayılmıştır. Buna göre küçük üzerindeki vesayet küçüğün ergin olmasıyla kendiliğinden sonra erer.

Hükümlüler üzerindeki vesayet, hapis halinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden sona erer. Hapis halinin devamında da vesayet şu hallerde sona erdirilebilir.

1- Toplam beş yıldan az olan hapis cezasının infazına bağlı olarak verilen kısıtlama kararı bakımından kişinin isteminin bulunması

2- Toplam 5 yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezasının infazına bağlı olarak verilen kısıtlama kararları bakımından kişinin talebi üzerine kişiliğinin veya malvarlığının korunması sebebinin ortadan kaldırılması

TMK m.472’ye göre vesayeti gerektiren sebep ortadan kalkarsa yetkili vesayet makamı vesayetin kaldırılmasına karar verir; kısıtlı ve ilgililerin her biri de bunu isteyebilir.

TMK m.473’e göre kısıtlama ilan edilmişse kaldırılması da ilan olunur.

TMK m.474’e göre akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kurulmuş vesayet ancak resmî sağlık kurulu raporuyla kaldırılabilir.

TMK m.475’te savurganlık, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşama tarzı veya kötü yönetim sebebiyle kısıtlı kişi için en az bir yıl şikâyete yol açmama şartı aranır; TMK m.476’da kendi isteğiyle kısıtlanan kişi bakımından sebebin ortadan kalkması yeterlidir.

23) Vesayet işlerinde yetkili mahkeme neresidir?

TMK m. 411'de vesayet işlerinde yetkinin küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine ait olduğunu belirtmiştri.

TMK m. 412'ye göre vesayet makamının izni olmadıkça, vesayet altındaki kişi yerleşim yerini değiştiremez. Yerleşim yerinin değişmesi halinde yetki yeni vesayet dairesine geçer. Bu halde kısıtlama yeni yerleşim yerinde ilan edilir.